Onderzoek

Onderzoeker aan het woord

Headspace

Sophie Leijdesdorff, MScSophie Leijdesdorff, MSc

Mijn naam is Sophie Leijdesdorff. Ik heb Klinische Psychologie gestudeerd en daarna drie jaar in het Alzheimercentrum in het Erasmus MC gewerkt. Vanaf januari 2017 ben ik begonnen als promovendus binnen de vakgroep Psychiatrie en Neuropsychologie in Maastricht. Een droom die uitkomt! Ik verheug mij erop om mij de komende jaren in te zetten voor het verbeteren van de geestelijke gezondheidzorg van jongeren door middel van het project Headspace.

 
 
Headspace: voor jongeren tussen 12 en 25 jaar
Ongeveer 75% van alle psychische stoornissen ontstaan voor het 25e levensjaar. Van deze groep jongeren krijgt slechts 20% de zorg die hij of zij nodig heeft. Dit komt onder andere door een hoge drempel om hulp te vragen en lange wachtlijsten in de GGz. Tevens is het moeilijk om zorg te krijgen wanneer klachten schommelen en er (nog) geen diagnose kan worden gesteld.
 
Wij willen graag verandering brengen in deze situatie. Binnen het Headspace project zetten we vier centra op; twee in Zuid-Limburg en twee in Amsterdam. Jongeren kunnen gemakkelijk bij deze centra binnenlopen met klachten of vragen over hun (psychische) gezondheid. Ook bij problemen op school of vragen over bijvoorbeeld seksualiteit kunnen ze hier terecht. Binnen de centra krijgen de jongeren snel laagdrempelige en oplossingsgerichte hulp. Indien nodig wordt er specialistische zorg ingezet.
 
Naast het laagdrempelige karakter van Headspace is ook de leeftijd range belangrijk: jongeren tussen de 12 en 25 jaar zijn welkom. In de reguliere geestelijke gezondheidszorg is er sprake van een harde grens op de leeftijd van 18 jaar. Jongeren moeten op die leeftijd vanuit de jeugd GGz naar de volwassen GGz, waar zij vaak een nieuwe behandeling starten, met andere behandelaars op een andere locatie. Deze overgang tijdens een behandeling is onwenselijk, zeker gezien de kwetsbaarheid voor het ontwikkelen of verslechteren van psychische klachten in deze levensfase.
 
HFL Geestelijke Gezondheidszorg steunt Headspace met giften van particuliere donateurs, stichtingen en bedrijven. Wilt u meer weten of een gift doen voor dit project, neem dan contact op met Paula Snijders via p.snijders@hfl.nl of (043) 4077 361. ______________________________________________________________________________________________________________________________________________ 

PsyMate in de praktijk: implementatie en her-design

Simone Verhagen, MScSimone Verhagen, MSc

Mijn naam is Simone Verhagen (psycholoog). Sinds 1 maart 2016 ben ik als promovendus werkzaam op de afdeling Psychiatrie en Neuropsychologie van de Universiteit Maastricht. Mijn promotieonderzoek is gericht op het verder implementeren van de PsyMate (waarover later meer) in de klinische praktijk. Een geweldige kans, want er is nog veel winst te behalen in de effectiviteit van behandelingen binnen de geestelijke gezondheidszorg. Ik draag graag mijn steentje bij.

 
De PsyMate als therapeut

Onze afdeling houdt zich o.a. bezig met de ontwikkeling en het wetenschappelijk onderzoeken van de PsyMate, een dagboekmethode om het dagelijks leven in kaart te brengen én inzicht in het eigen functioneren te vergroten. Sinds kort is de PsyMate beschikbaar als mobiele applicatie. Mensen kunnen nu data verzamelen met hun eigen telefoon, wat een stuk fijner werkt dan het meedragen van een elektronisch apparaatje gedurende de dag.

Door de PsyMate app in te zetten in de behandeling van klachten, wordt er een stukje eigen regie teruggegeven aan de cliënt. Iemand is zelf actief bezig met het verzamelen van persoonlijke informatie, daar waar het relevant is, namelijk in de flow van het dagelijks leven. De verzamelde data zijn ook persoonlijk, waardoor inzicht in de klachtenpatronen van het individu vergroot wordt. In plaats van uitspraken op groepsniveau, kan er nu veel meer gekeken worden naar wat er bij die persoon zelf gebeurd. Monitoren met de PsyMate kan ingezet worden om de effectiviteit van behandelingen te onderzoeken, maar ook als ondersteuning van de behandeling.

De Hoofdzaken app
Momenteel werk ik mee aan een her-design van de PsyMate app. Zorgverzekeraar CZ heeft geld beschikbaar gesteld om een nieuwe applicatie te ontwikkelen, gebruik makend van al het goede van de PsyMate, maar dan boordevol motiverende functies én met een hipper design. Deze app, Hoofdzaken, is bedoeld voor een jonger publiek en zal gratis beschikbaar worden gesteld via de app store (iOS en Android).
 
Nieuw in deze app is dat Hoofdzaken de mogelijkheid biedt om te interacteren met een aangesloten community van gebruikers. Gebruikers vullen 8 keer per dag een korte vragenlijst in (ca. 1 minuut werk) op de app. Wanneer ze 50 tot 100 van deze meetmomenten vastgelegd hebben, dan beschikt de app over waardevolle en waarheidsgetrouwe informatie. Zo worden er gegevens over de mate van positieve gevoelens, mate van negatieve gevoelens, mindfulness en zingeving verzameld. Ook de context van het moment wordt uitgevraagd: je activiteit, gezelschap en locatie op dat moment. Na 50 of 100 meetmomenten wordt er feedback gegeven. Verbanden tussen gevoelens en context worden inzichtelijk gemaakt. Het is mogelijk om gepersonaliseerde doelen te formuleren gericht op het vergroten van positieve gevoelens, mindfulness en zingeving en het verminderen van negatieve gevoelens. De Hoofdzaken app en de community helpen met adviezen. Nog eens 50 meetmomenten kunnen verzameld worden om iemands’ voortgang te meten.
 
Toekomst ideeën
Op dit moment zijn wij druk bezig met het uittesten en verbeteren van de Hoofdzaken app. Graag willen wij de app in eerste instantie praktisch gaan inzetten bij jonge vrouwen met stemmingsklachten, die zich aanmelden bij de huisarts.
 
Heeft u vragen of suggesties? Of wilt u in de toekomst Hoofdzaken uitproberen? Neem gerust contact met me op via info@hfl.nl of mail mij direct: simone.verhagen@maastrichtuniversity.nl.

______________________________________________________________________________________________________________________________________________ 

Op zoek naar de biologische oorzaak van psychose

Dr. Ece ErdagDr. Ece Erdag

Graag stellen we u voor aan onze nieuwe enthousiaste postdoc onderzoeker Dr. Ece Erdag! Ze zal het team van neurowetenschappers, onder leiding van Dr. Pilar Martinez, ondersteunen.

Op zoek naar de biologische oorzaak van psychose
Dr. Ece Erdag is microbioloog met internationale ervaring in neurowetenschappen. Ze studeerde en promoveerde aan de Istanbul University en heeft tevens ervaring opgedaan aan Oxford University waar zij zich heeft bekwaamd in specifieke relevante technieken binnen de neurowetenschappen. Deze technieken zal zij hier in Maastricht toepassen bij een onderzoeksproject dat de samenhang tussen psychose en bepaalde auto-immuunziektes onderzoekt. Bij dergelijke auto-immuunziektes valt het immuunsysteem de eigen hersenen aan. Dit zorgt mogelijk voor psychotische ervaringen. Dr. Erdag focust zich op het gebied van neuroimmunologie en hoopt de biologische oorzaken van verschillende ziektes met psychose-verschijnselen te ontrafelen. 
 
Niet alleen neurowetenschapper
Naast neurowetenschapper is Ece Erdag ook vrouwenrechten-activist, fotograaf, verslaafd aan literatuur en fervent vogelspotter. Ze is zeer ambitieus om via de wetenschap verandering teweeg te brengen voor mensen met psychische aandoeningen.
 
Lees hier meer over het onderzoek naar de biologische oorzaak van psychose als gevolg van een auto-immuunreactie.

______________________________________________________________________________________________________________________________________________

De samenhang tussen neurobiologie en veerkracht

Dr. Ehsan Pishva en Dr. Bart RuttenDr. Ehsan Pishva en Dr. Bart Rutten

Ernstige tegenslagen - en in het bijzonder op jonge leeftijd - kunnen leiden tot een verhoogd risico op psychische klachten gedurende je leven. Echter, niet iedereen heeft dezelfde kwetsbaarheid voor psychische aandoeningen.

Dr. Ehsan Pishva onderzoekt, onder leiding van dr. Bart Rutten van de vakgroep Psychiatrie van Maastricht UMC+, welke biologische profielen weerbare van kwetsbare mensen onderscheiden. Hij maakt hierbij gebruik van de laatste ontwikkelingen in de genetica en neurowetenschappen en onderzoekt de relatie tussen de zogenoemde epigenetische profielen en veerkracht van mensen.

Gedurende je leven blijft je brein flexibel en responsief. Naast het ontvangen van signalen uit de buitenwereld, kunnen we – via de hersenen - herinneringen vormen en leren van onze ervaringen. Epigenetische mechanismen reguleren het gebruik van de genen en zijn belangrijk voor de langdurige opslag van informatie. Onder invloed van omgevingsfactoren kunnen epigenetische mechanismen structurele veranderingen in het genetisch materiaal (DNA) teweeg brengen. Dit zijn omkeerbare erfelijke veranderingen die optreden zonder wijzigingen in de sequentie (volgorde van de basenparen) van het DNA in de celkern.

Dr. Pishva heeft aangetoond dat bepaalde variaties in de genen de veerkracht van patiënten negatief beïnvloedt en de kans op psychische aandoeningen verhoogt. In de toekomst wil het onderzoeksteam van Bart Rutten zich verdiepen in de tegenslagen op jonge leeftijd, zoals traumatische ervaringen tijdens de zwangerschap, de bevalling of kindertijd. De resultaten van deze studies worden gebruikt om deze kwetsbare groep sneller te herkennen en om nieuwe, effectieve behandelmethoden te ontwikkelen.

Meer weten over dit onderzoek? Neem dan contact op met Dr. Ehsan Pishva of Dr. Bart Rutten via secr-neuroscience@maastrichtuniversity.nl. Een boeiende presentatie voor uw publiek behoort zeker tot de mogelijkheden. Daarmee steunt u direct het onderzoek van de vakgroep Psychiatrie!


 

______________________________________________________________________________________________________________________________________________

Bart Rutten

De biologie van mentale weerbaarheid

Mijn naam is Bart Rutten.  Ik ben als universitair hoofddocent, psychiater en hoofd van de divisie Neurowetenschappen verbonden aan de vakgroep Psychiatrie en Neuropsychologie van de Universiteit Maastricht. Daarnaast werk ik parttime bij het Academisch Angstcentrum en de zorglijn Angst en Psychotrauma van PsyQ Maastricht, waar mijn behandelteam en ikzelf  ons richten op hoog-kwalitatieve diagnostiek en behandeling van mensen die psychische klachten hebben ontwikkeld na het doormaken van ernstige traumatiserende gebeurtenissen.

Achtergrond van onderzoek
Het is bekend (en zeer goed onderbouwd) dat ernstige tegenslagen tijdens het leven het risico vergroten om psychische klachten te ontwikkelen. Degelijke tegenslagen kunnen over de gehele levensduur voortkomen. Zo kunnen er ‘tegenslagen’ en complicaties zijn tijdens de zwangerschap en rondom de geboorte, traumatiseringen en tegenslagen (zoals misbruik en verwaarlozing) in de vroege kindertijd, puberteit en vroege volwassenheid, maar ook tijdens het latere leven. Het is verder duidelijk dat mensen sterke verschillen in hun kwetsbaarheid danwel mentale weerbaarheid vertonen ten aanzien van de impact van ernstige gebeurtenissen op hun psychische gezondheid. Er is slechts weinig kennis over de biologische factoren en mechanismen die maken dat iemand kwetsbaar of mentaal weerbaar is.
 
Algemeen doel van mijn onderzoek
Mijn onderzoek richt zich erop om de biologische factoren en mechanismen van mentale weerbaarheid te ontrafelen. Dit zal leiden tot enerzijds een betere kennis, maar kan anderzijds ook leiden tot methoden om mentale weerbaarheid en kwetsbaarheid bij personen te voorspellen, voordat ze worden blootgesteld aan ernstige tegenslagen, en tot methodes om de mechanismen die weerbare mensen spontaan gebruiken ook te leren of te activeren bij mensen die van nature meer kwetsbaar zijn. Qua biologische methodes richt ik mij met name op zeer gedetailleerde moleculaire analyses van de letters en de structuur van het DNA, en op de biologische processen die reageren op acute en chronische stress.
 
Onderzoeksproject 1: Kwetsbaarheid en weerbaarheid na complicaties tijdens zwangerschap en rondom de geboorte.
In nauwe samenwerking met neonatologen, kinderartsen, genetici, neurobiologen en psychiaters onderzoek ik de biologisch factoren die het risico op het ontwikkelen van psychiatrische klachten tijdens één van de meest cruciale fases van het leven (i.e. de jonge volwassenheid) beïnvloeden bij mensen die in hun zeer vroege levensfase ernstige tegenslagen hebben gehad.
 
Onderzoeksproject 2: Kwetsbaarheid en weerbaarheid na traumatische ervaringen in de kindertijd, puberteit en vroege volwassenheid.
In twee grote groepen van vrijwillige proefpersonen onderzoek ik de biologische factoren die het risico op het ontwikkelen van psychiatrische klachten beïnvloeden bij mensen die in hun jeugd en vroege volwassenheid ernstige tegenslagen hebben gehad.  De eerste groep betreft unieke verzameling van eeneiige tweelingen uit Oost Vlaanderen die participeren in een grootschalig onderzoek. Het unieke karakter van deze groep is tweeledig. Enerzijds is dit een groep mensen waarvan de complicaties rondom hun geboorte zeer goed gedocumenteerd werd, waardoor de onderzoeksgegevens veel betrouwbaarder zijn dan wanneer dergelijke gegevens over gebeurtenissen rondom de geboorte met terugwerkende kracht in de tijd worden verzameld bij volwassenen. Anderzijds vormen eeneiige tweelingen een bijzondere populatie voor ons onderzoek omdat zij genetisch identiek zijn. Hierdoor hebben we een unieke gelegenheid om de niet-genetisch doch wel biologische verschillen te onderzoeken.

De tweede groep betreft militairen van het Nederlandse leger. In nauwe samenwerking met het Nederlandse Ministerie van Defensie onderzoek ik de biologische en psychische veranderingen die Nederlandse militairen ondergaan wanneer ze worden uitgezonden op militaire missies. Een van de meest bijzondere onderzoeks-karakteristieken van dit project is dat dezelfde mensen zowel voor als ook na de militaire uitzending worden onderzocht. Hierdoor heb ik de unieke mogelijkheid om naar de biologische veranderingen per individu te kijken, en deze te verbinden met hun individuele psychische veranderingen. Daarnaast kan ik tevens onderzoeken welke biologische factoren voor de uitzending kunnen voorspellen of iemand op termijn klachten zal krijgen of niet.

Meer weten over bovenstaande onderzoeken? Neem dan contact op met Bart Rutten via secr-neuroscience@maastrichtuniversity.nl. Een boeiende presentatie voor uw publiek behoort zeker tot de mogelijkheden. Daarmee steunt u direct het onderzoek van de vakgroep Psychiatrie!

______________________________________________________________________________________________________________________________________________

Esther van Duin, eda.vanduin@maastrichtuniversity.nl Esther van Duin, eda.vanduin@maastrichtuniversity.nl

Psychose en het genetisch syndroom 22q11DS

Mijn naam is Esther van Duin (Neurobioloog). Als promovendus ben ik sinds september 2014 verbonden aan de afdeling psychologie en psychiatrie van de Universiteit van Maastricht waar ik onderzoek doe naar de oorzaken van psychoses in het algemeen en het genetisch syndroom 22q11DS in het bijzonder. Ik ben van jongs af aan al geïnteresseerd in de oorsprong van menselijk gedrag en ben gefascineerd door de werking van het brein. Het is een mooie manier om via wetenschappelijk onderzoek meer inzicht hierin te krijgen, deze kennis naar de maatschappij te brengen en een steentje bij te dragen aan het behandelen van psychiatrische stoornissen.

Achtergrond van onderzoek
Er zijn verschillende oorzaken voor het ontwikkelen van psychiatrische problemen en zowel genetische als omgevingsfactoren kunnen hier van invloed op zijn. Mensen met het 22q11.2 deletie syndroom (22q11DS) missen een stukje erfelijk materiaal op de lange arm van chromosoom 22 en hebben een verhoogde kans op het ontwikkelen van psychiatrische problematiek. Kinderen met het syndroom kunnen onder andere gedragsproblemen ervaren, ADHD of autisme. Tijdens de transitie van jongeren naar volwassen, is er bij deze groep een verhoogd risico op het ontstaan van bijvoorbeeld een depressieve stemming of een psychose.

In ons onderzoek kijken we naar de neurobiologische kenmerken van 22q11DS die een rol kunnen spelen bij het ontstaan van psychiatrische problemen, zoals het genetisch materiaal en de werking en opbouw van de hersenen. Daarnaast kijken we ook naar factoren die hier invloed op kunnen uitoefenen. Uit eerder onderzoek is gebleken dat patiënten met een psychotische stoornis meer last hebben van stress en dat ze minder kunnen genieten van positieve dingen dan de meeste mensen. Omdat stressgevoeligheid en het reageren op positieve ervaringen een belangrijke rol kan spelen bij het ontwikkelen van een psychose, onderzoeken we dit ook bij mensen met 22q11DS. 

Afbeelding 1: DNA, Genen, Chromosomen  Afbeelding 1: DNA, Genen, Chromosomen
Wat houden de projecten in?
Het onderzoek is onderdeel van het “22q11DS international brain and behavior consortium” waarin wetenschappers over de hele wereld samenwerken om meer inzicht te krijgen in de psychiatrie bij dit syndroom (zie voor de wetenschappelijke publicatie: www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/24577245). In speeksel en bloedsamples kijken we onder andere naar de factoren in het erfelijke materiaal (de genetische variatie) die coderen voor de werking en de structuur van de hersenen (zie afbeelding 1) en stofjes die te maken hebben met stressgevoeligheid (het hormoon cortisol). Daarnaast onderzoeken we met behulp van speciale hersenfoto’s in hersenscanners (MRI, DTI en PET scans (zie hier) de signaalstofjes die met beloningsgevoel te maken hebben in het brein werken (de neurotransmitter Dopamine) en hoe de hersenen zijn opgebouwd (zie afbeelding 2 en 3).
 
Om de neurobiologische factoren te koppelen aan gedragskenmerken onderzoeken we ook de stemming, aandacht, het geheugen en de intelligentie bij 22q11DS. Dit doen we met behulp van verschillende vragenlijsten, een ipad met cognitieve taken (de CANTAB- http://www.cambridgecognition.com/technology) en de PsyMate, een app die bij ons op de afdeling is ontwikkeld om de ervaringen in het dagelijks leven te onderzoeken met behulp van korte dagelijkse vragenlijstjes naar iemands welbevinden en ervaringen.
 
Afbeelding 3: een PET scan waarin het signaalstofje dopamine zichtbaar is in kleur Afbeelding 3: een PET scan waarin het signaalstofje dopamine zichtbaar is in kleur Afbeelding 2: een MRI scan van de hersenen Afbeelding 2: een MRI scan van de hersenen
Doel dat we willen bereiken?
Door dit soort mechanismen te bestuderen hopen we uiteindelijk beter te begrijpen waarom sommige mensen wél en andere geen psychiatrische problemen ontwikkelen en inzicht te krijgen in betere behandelmethodes. Uiteindelijk hopen we met behulp van het bestuderen van al deze verschillende mechanismen de puzzel stukjes aan elkaar te verbinden en het plaatje van de oorzaken van psychiatrische problemen completer te maken.
 
Zo willen we bijdragen aan nieuwe behandelmethodes en in de toekomst de kwaliteit van leven van psychiatrisch patiënten hopelijk verbeteren.
 
______________________________________________________________________________________________________________________________________________

Henrietta Steinhart

De PsyMate als hulpmiddel om nieuwe gewoontes te vormen

Mijn naam is Henrietta Steinhart. Ik ben PhD studente aan de Universiteit Maastricht en op dit moment bezig met mijn promotie. Daarbinnen ga ik ACT (Acceptance and Commitment Therapie) toepassen bij mensen die een verhoogd risico hebben om een psychose te ontwikkelen.

In eerder onderzoek werd aangetoond dat ACT effectief ingezet kan worden bij psychotische klachten, maar helaas blijkt het omzetten van de geleerde technieken naar de praktijk vaak nog moeilijk te zijn. Het aanleren van nieuwe gewoontes is vaak heel lastig en daarom blijven we gemakkelijk bij oude (misschien niet-effectieve) manieren om met problemen om te gaan. Daarom willen wij de patiënten helpen om de technieken, die zij tijdens de therapie leren, beter te vertalen naar hun dagelijks leven. Hiervoor willen wij gebruik maken van de PsyMate: een klein elektronisch apparaatje, dat patiënten ondersteunt bij het doen van de ACT oefeningen. Door de patiënten op verschillende momenten op een dag via de PsyMate een herinnering te sturen, helpen we ze om er in bepaalde situaties aan te denken.

Het doel van ons onderzoek is tweevoudig. Ten eerste willen wij kijken of ACT een geschikte therapie is voor mensen met een verhoogd risico op een psychose; ten tweede willen we zien of de PsyMate helpt om de technieken die tijdens de interventie aangeleerd worden, beter in het dagelijks leven te integreren. Wij hopen daardoor deze jonge doelgroep te helpen om beter met stressvolle situaties om te gaan.